Vùng dưới đồi: Hệ nội tiết chính của cơ thể

by Hormonetalk
nao brain

Vùng dưới đồi (tên tiếng anh là Hypothalamus) là một vùng nhỏ của não bộ nhưng lại cực kỳ quan trọng.

Nó nằm ở đáy não, giữa tuyến yên và đồi thị.

Tại đây, rất nhiều nội tiết tố (hormone) được tiết ra.

Khi vùng dưới đồi không còn hoạt động bình thường nữa, làm rối loạn nội tiết tố, gây ra các triệu chứng bất thường trong cơ thể dẫn đến một loạt các rối loạn hiếm gặp.

Thông qua bài viết này, HormoneTalk hy vọng bạn sẽ có cái nhìn tổng quan về Vùng dưới đồi để từ đó nhận ra được sự thay đổi bất thường trong cơ thể liên quan đến vùng này:

Vai trò của Vùng dưới đồi

Vai trò chính của vùng dưới đồi là giữ cho cơ thể cân bằng nội sinh (Homeostasis) tốt nhất có thể để đạt trạng thái cơ thể tốt nhất cả về sức khỏe lẫn tinh thần.

Vì thế, vùng dưới đồi chính là cầu nối của hệ nội tiết và hệ thần kinh (1)

Cơ thể luôn cố gắng để đạt được sự cân bằng này.

Chẳng hạn, cảm giác đói là cách não bộ cho phép chủ nhân của nó biết rằng họ cần nhiều chất dinh dưỡng hơn để đạt được cân bằng nội sinh.

brain

Chức năng Vùng dưới đồi

Mặc dù vùng dưới đồi khá nhỏ nhưng nó đóng một vai trò vô cùng quan trọng trong việc điều khiển các chức năng thiết yếu của cơ thể như:

  • Giải phóng hormone
  • Điều chỉnh nhiệt độ cơ thể
  • Duy trì hoạt động sinh lý hàng ngày
  • Cân bằng chất lỏng
  • Kiểm soát sự thèm ăn và kiểm soát cân nặng
  • Kiểm soát ham muốn chuyện chăn gối
  • Khả năng sinh con
  • Điều chỉnh phản ứng cảm xúc

Khi các hệ thống và bộ phận khác nhau của cơ thể gửi tín hiệu đến não, chúng sẽ cảnh báo vùng dưới đồi về bất kỳ yếu tố không cân bằng nào cần phải được giải quyết.

Vùng dưới đồi sau đó đáp ứng bằng cách giải phóng các hormone thích hợp vào máu để cân bằng cơ thể.

Đó là lý do vì sao cơ thể con người có khả năng duy trì thân nhiệt ở 37 0C (96.8 0F).

Nếu vùng dưới đồi nhận được tín hiệu rằng nhiệt độ bên trong quá cao, nó sẽ báo cho cơ thể ra mồ hôi. Nếu nhận được tín hiệu rằng nhiệt độ quá lạnh, cơ thể sẽ tự tạo nhiệt bằng cách run rẩy.

hormone vung duoi doi

Cấu tạo của vùng dưới đồi và hormone quan trọng

Vùng dưới đồi có ba vùng chính: dưới đồi trước, dưới đồi giữa và dưới đồi sau

Mỗi vùng chứa các hạt nhân (nuclei) khác nhau. Đây là những cụm tế bào thần kinh thực hiện các chức năng quan trọng, chẳng hạn như giải phóng hormone.

Vùng dưới đồi trước

Khu vực này còn được gọi là vùng trên thị (supraoptic region).

Hạt nhân chính bao gồm nhân trên thị (supraoptic nuclei), nhân cạnh não thất (paraventricular nuclei) và một số hạt nhân nhỏ khác trong vùng trước.

Các hạt nhân ở khu vực này phần lớn tham gia vào việc tiết ra các loại hormone khác nhau.

Nhiều trong số các hormone này tương tác với tuyến yên gần đó để sản xuất thêm các hormone khác. Một số hormone quan trọng nhất được sản xuất ở vùng dưới đồi trước bao gồm:

Hormone tăng trưởng (Growth Hormone – GH): Vùng dưới đồi cũng ảnh hưởng trực tiếp đến hormone tăng trưởng. Nó ra lệnh cho tuyến yên tăng hoặc giảm sự hiện diện của chúng trong cơ thể, điều này rất cần thiết cho cả trẻ em đang phát triển và người lớn phát triển toàn diện.

Hormone chống bài niệu (Antidiuretic hormone – ADH) hay còn gọi là hormone Vasopressin: giúp ngăn ngừa mất nước cơ thể. Cụ thể khi Vasopressin được giải phóng, nó báo hiệu cho thận hấp thu bớt nước vào cơ thể.

Hormone giải phóng Corticotropin (Corticotropin releasing Hormone – CRH): giúp điều chỉnh sự trao đổi chất và đáp ứng miễn dịch bằng cách làm việc với tuyến yên và tuyến thượng thận để giải phóng một số steroid

Hormone giải phóng Thyrotropin (Thyrotropin releasing Hormone – TRH): kích hoạt tuyến giáp, giải phóng các hormone điều chỉnh sự trao đổi chất, mức năng lượng và tăng trưởng phát triển

Hormone giải phóng Gonadotropin (Gonadotropin Releasing Hormone – GnRH): kích thích tuyến yên sản xuất các hormone sinh sản quan trọng của cơ quan sinh dục bao gồm:

– Hormone kích thích nang trứng (Follicle Stimulating Hormone – FSH): có tác dụng kích thích noãn bào phát triển, một phần của chu kỳ kinh nguyệt hàng tháng.

– Hormone kích thích hoàng thể (Hormone luteinizing – LH): có vai trò trong việc kiểm soát chức năng của tinh hoàn ở nam giới và buồng trứng ở nữ giới.

Hormone oxytocin:  giúp cơ thể người mẹ tiết ra sữa cho con bú, kiểm soát nhiệt độ và điều chỉnh chu kỳ giấc ngủ

Hormone Somatostatin: Hormone này có tác dụng ngăn chặn tuyến yên tiết ra một số hormone khác, bao gồm hormone tăng trưởng và hormone kích thích tuyến giáp.

Hormone kiểm soát prolactin (prolactin-controlling hormone): cho biết tuyến yên bắt đầu hoặc ngừng sản xuất sữa mẹ trong giai đoạn cho con bú.

Vùng dưới đồi giữa

Khu vực này còn được gọi là vùng thân củ (tuberal region) chứa các hạt nhân chính bao gồm nhân bụng giữa, nhân lưng giữa và nhân phễu.

Những hạt nhân này giúp kiểm soát sự thèm ăn, kích thích giải phóng hormone GHRH – kích thích tuyến yên sản xuất hormone tăng trưởng, tạo điều kiện cho sự tăng trưởng và phát triển của cơ thể.

Vùng dưới đồi sau

Khu vực này còn được gọi là vùng vú (mammillary region) bao gồm nhân trước vú, trên vú, củ vú… giúp điều chỉnh nhiệt độ cơ thể bằng cách gây run và chặn sản xuất mồ hôi.

Vai trò của hạt nhân tuyến vú còn chưa rõ ràng, các bác sĩ tin rằng nó liên quan đến chức năng bộ nhớ.

cau tao vung duoi doi

Tác nhân gây rối loạn

Khi vùng dưới đồi của não không hoạt động theo đúng như bình thường thì được gọi là rối loạn chức năng vùng dưới đồi (hypothalamic dysfunction).

Những bệnh này rất khó xác định và chẩn đoán vì vùng dưới đồi có một loạt các vai trò trong hệ thống nội tiết.

Một số tác nhân có thể gây ra rối loạn chức năng ở vùng này bao gồm:

  • Các bệnh tự miễn
  • Chấn thương vùng đầu
  • Phẫu thuật liên quan đến não
  • Xuất hiện các khối u trong hoặc xung quanh vùng dưới đồi
  • Suy dinh dưỡng
  • Nhiễm trùng
  • Dị tật bẩm sinh liên quan đến não hoặc vùng dưới đồi
  • Hội chứng Prader-Willi
  • Hội chứng Kallman
  • Rối loạn di truyền nhất định, chẳng hạn như thiếu hụt hormone tăng trưởng
  • Rối loạn ăn uống, chẳng hạn như chứng chán ăn uống (anorexia) và chứng ăn uống vô độ (bulimia)

Bệnh lý liên quan

Rối loạn chức năng vùng dưới đồi có thể gây ra một số vấn đề như:

  • Đái tháo nhạt (Diabetes insipidus):

Nếu vùng dưới đồi không sản xuất và giải phóng đủ vasopressin, thận có thể loại bỏ quá nhiều nước sẽ gây ra chứng đái tháo nhạt, khiến bạn phải đi tiểu nhiều hơn và khát nước.

Không giống như những người mắc bệnh tiểu đường thông thường, người bệnh đái tháo nhạt có lượng đường trong máu ổn định.

  • Hội chứng Prader–Willi (PWS):

Đây là một rối loạn hiếm gặp có tính di truyền khiến vùng dưới đồi không thể kích hoạt khi đã ăn no.

Những người mắc hội chứng Prader-Willi thường xuyên muốn ăn, làm tăng nguy cơ béo phì.

Các triệu chứng khác bao gồm tốc độ chuyển hóa, phát triển chậm, suy giảm cơ bắp.

  • Suy tuyến yên (Hypopituitarism):

Rối loạn chức năng vùng dưới đồi có thể làm tổn thương, suy tuyến yên, khiến tuyến yên hoạt động yếu đi và không sản sinh đủ hormone cần thiết.

Tuyến yên đóng vai trò quan trọng trong việc điều chỉnh cân bằng nước, chức năng tình dục, phản hồi stress, huyết áp, và trao đổi chất cơ bản.

cau tao nao

Triệu chứng rối loạn vùng dưới đồi

Các triệu chứng của rối loạn khu vực này khác nhau tùy thuộc vào loại hormone nào bị thiếu.

Ở trẻ em thường xuất hiện dấu hiệu tăng trưởng và dậy thì bất thường. Người trưởng thành có thể cho thấy các triệu chứng liên quan đến các hormone khác nhau mà cơ thể không thể tự sản xuất.

Một số triệu chứng có thể báo hiệu bộ phận này đang gặp vấn đề hoặc tổn thương bao gồm:

  • Vô sinh
  • Mệt mỏi và khó ngủ
  • Dậy thì chậm
  • Vóc dáng nhỏ
  • Thay đổi khẩu vị
  • Cơ thể mất nước
  • Bệnh tiêu chảy
  • Đi tiểu thường xuyên
  • Nhiệt độ cơ thể thất thường
  • Nhạy cảm với nhiệt
  • Cân nặng tăng giảm bất thường
  • Ngứa
  • Huyết áp cao hoặc thấp bất thường
thuc pham tot cho nao

Cách giữ bộ não khỏe mạnh

Mặc dù bạn không thể nào tránh hoàn toàn các yếu tố di truyền, tuy nhiên bạn có thể thực hiện 3 cách sau đây để giúp bạn bảo vệ vùng dưới đồi của não và ngăn ngừa các triệu chứng rối loạn liên quan:

  1. Chế độ ăn uống cân bằng
    – Chế độ ăn uống lành mạnh rất quan trọng đối với mọi bộ phận cơ thể, đặc biệt là não bộ.
    – Một nghiên cứu gần đây cho thấy: chế độ ăn nhiều chất béo bão hòa (bao gồm mỡ lợn, thịt và các sản phẩm từ sữa) có thể gây viêm vùng dưới đồi.
    – Nghiên cứu khác cũng báo cáo rằng chế độ ăn nhiều đường cũng có thể gây ra chứng viêm tương tự. Để giảm thiểu rủi ro, bạn tránh xa những thực phẩm xấu nhiều dầu mỡ, đường, muối…
    – Chế độ ăn nhiều chất béo không bão hòa đa như axit béo omega-3 có thể giúp đẩy lùi chứng viêm vùng dưới đồi bao gồm cá, hạt lanh, quả óc chó và các rau củ quả.
    – Đồng thời bạn nên bổ sung thêm thực phẩm, trái cây, rau quả giàu vitamin C và B.
  2. Ngủ đúng giờ giấc
    – Giấc ngủ là chìa khóa để giữ cho bộ phận này điều tiết lượng hormone trong tầm kiểm soát.
    – Việc thiếu ngủ, sử dụng lâu dài corticosteroid và căng thẳng mãn tính là ba trong số những tác nhân lớn nhất dẫn đến mức cortisol cao.
    – Stress có thể dẫn đến sự thay đổi nồng độ trong huyết thanh của nhiều loại hormone bao gồm glucocorticoids, catecholamine, hormone tăng trưởng và prolactin gây ảnh hưởng xấu đến cơ thể.
    – Cortisol là một hormone “căng thẳng” glucocorticoid được tổng hợp từ cholesterol bằng enzyme.
    – Nếu ở mức phù hợp sẽ giúp ích cho sức khỏe, nhưng khi bạn có quá nhiều sẽ gây ảnh hưởng xấu. Cortisol được điều hòa bởi trục dưới đồi – tuyến yên – tuyến thượng thận, do đó bạn cần sản xuất cortisol ở mức vừa phải thông qua giấc ngủ đầy đủ và giảm căng thẳng để duy trì sức khỏe.
  3. Tập thể dục đều đặn
    – Một nghiên cứu năm 2012 cho thấy tập thể dục thường xuyên nhẹ nhàng cũng làm giảm viêm vùng dưới đồi liên quan đến chế độ ăn nhiều chất béo.
    – Các nhà nghiên cứu phát hiện ra rằng tập thể dục thường xuyên có tác động tích cực đến cả biểu hiện gen và hoạt động của tế bào thần kinh ở bộ phận này.

Hoạt động thể chất không chỉ giúp tăng cường sức khỏe của tim mạch, mà còn cải thiện sức khỏe ở não bộ, đóng góp khả năng trao đổi chất lành mạnh cũng như cân bằng năng lượng.

Vùng dưới đồi là một trong những bộ phận quan trọng nhất của cơ thể và thường không được chú ý cho đến khi xuất hiện những triệu chứng bất thường.

Do đó, bạn hãy xây dựng lối sống, chế độ ăn uống lành mạnh để tăng cường sức khỏe tổng thể và bảo vệ “viên ngọc” quý này nhé!

KẾT LUẬN

Như bạn thấy, vùng dưới đồi là hệ nội tiết chính của toàn cơ thể.

Hầu hết các hormone quan trọng của cơ thể đều được tiết ra ở đây với chức năng thúc đẩy tăng trưởng, trao đổi chất và duy trì cơ thể sống

Các hormone này sau đó truyền tín hiệu ngược lại với vùng dưới đồi để cung cấp phản hồi về tình trạng sức khỏe của cơ thể.

Tổn thương bộ phận này có thể làm suy yếu một hoặc tất cả các hệ thống hormone này và dẫn đến hậu quả tai hại, gây ra sự ngừng hoạt động hoàn toàn của việc sản xuất hormone trong toàn cơ thể.

Hãy dành nhiều thời gian để lắng nghe cơ thể mình ngay từ hôm nay

HormoneTalk hy vọng bạn thích bài viết này.

Thường xuyên theo dõi website của chúng tôi để hiểu rõ thêm về nội tiết và cập nhật các phương pháp tốt nhất giúp bạn có sức khỏe tốt nhất.

You may also like

Leave a Comment

3 × three =